Coğrafi İşaretlerin Sürdürülebilirlik Açısından Önemi

Sürdürülebilirlik | 56 Görüntülenme | 6 Dakika Okuma | 19 May 2021
Nüans Google Haberler Abone Ol

Küreselleşmeyle birlikte tüketim alışkanlıklarımız ve yaşam şekillerimiz hızlı bir şekilde değişiyor. Aynı kıyafetleri giyiyor, aynı gıdaları tüketiyor, aynı hikayeleri paylaşıyoruz… Çünkü endüstrileşme bizlere tek tip, standart ve homojen ürünler sunuyor. Tek tip ürünler, tek tip yaşam tarzlarına ve toplumlara evrilerek geleneklerimizin ve kültürlerimizin unutulmasına sebep oluyor. Oysa ülkemiz gerek coğrafi konumu, toprak yapısı, bitki örtüsü gibi doğal koşulları gerekse de  büyük medeniyetlere ev sahipliği yapmış kültürel zenginliği sayesinde bünyesinde birçok çeşitliliği barındırmaktadır. Bu zengin çeşitlilik de zengin coğrafi işaret potansiyeli anlamına gelmektedir.

Belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökenin bulunduğu yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş ürünü gösteren işaretler Coğrafi İşaretler olarak adlandırılmaktadır. Coğrafi işaretler menşe adı veya mahreç işareti olarak tescil edilmekte ve gıda, tarım, maden, el sanatları ve sanayi ürünleri coğrafi işaret tesciline konu olabilmektedir.

Bir ürünün, tüm veya esas nitelikleri belirli bir coğrafi alana ait doğal ve beşeri unsurlardan kaynaklanıyorsa bu durumdaki coğrafi işaretleremenşe adı denmekte olup, Finike Portakalı, Malatya kayısısı, Ezine Peyniri menşe adına örnektir. Belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri itibarıyla belirli bir coğrafi alan ile özdeşleşmiş olan; üretim, işleme ya da diğer işlemlerinden en az birinin belirlenmiş coğrafi alan içinde gerçekleşmesi gereken ürünlerin konu olduğu coğrafi işaretler ise “mahreç işareti” olarak adlandırılmakta ve  Çorum leblebisi, Antep Baklavası  örnek verilebilmektedir.

Sınai mülkiyet hakları koruması dünyanın her yerinde tescil gerçekleştirilen ülkede geçerli olup farklı ülkelerde koruma elde etmek için ya o ülkelerin mevzuatı çerçevesinde tescil başvurusunda bulunmak ya da uluslararası koruma sağlayan sistemler kapsamında başvuru yapmak gerekmektedir. Bu yollardan biri de Avrupa Birliği ülkelerinin tamamında koruma sağlayan Avrupa Komisyonuna başvuru yapmaktır. Ancak ülkemizden farklı olarak, Avrupa Komisyonuna sadece tarım ürünleri ve gıda maddeleri ile ilgili coğrafi işaretler için başvuru yapılabilmektedir. 

Bayramiç Beyazı ve coğrafi işaretleme
Bayramiç Beyazı

TPE verilerine göre ülkemizde 728 adet ürünün coğrafi işaret tescili yapılmış olup, AB kapsamında tescil edilen ürün sayımız ise buna kıyasla çok daha düşüktür. 16 Nisan 2021 tarihinde AB Resmi Gazetesi’nde yayımlandığı üzere bir Çanakkaleli olarak bana bu yazıyı yazmama ilham olan ve olsa da yesem dedirten Bayramiç Beyazı ile Kastamonu’nun Taşköprü Sarımsağı ülkemizden sonra Avrupa Birliğinde de tescillenmiştir. Aydın İnciri, Aydın Kestanesi, Gaziantep Baklavası, Malatya Kayısısı, Milas Zeytinyağı’ndan sonra bu iki tescil ile birlikte AB’de tescilli coğrafi işaret sayımız 7’ye ulaşmıştır. 

Coğrafi işaretler tek bir üreticiyi değil, belirli şartlar altında üretim yapan kişilerin tümünü birden koruması; alansal, yöresel, bölgesel ve ülkesel genelliğe sahip olması yönüyle diğer sınai mülkiyet haklarından üstündür ve sürdürülebilirliğin üç boyutu olarak bildiğimiz; toplumsal, ekolojik ve ekonomik boyutlarla yakından ilişkili bir koruma sistemidir.

Coğrafi İşaretler ve Sürdürülebilirliğin Üç Boyutu 

Toplumsal boyutta;

– Coğrafi işaretli ürünlere ilişkin farkındalığın arttırılması, geleneksel bilginin yaşatılması ve kültürel değerlerin korunmasını sağlamaktadır.

– Bir ülkenin milli ve kültürel değerlerinin korunması ise bu değerlerin nesilden nesle aktarılması ve yaşatılmasına imkan vermektedir. 

Ekolojik boyutta;

– Yöresel ve geleneksel bazı ürünler korunarak zaman içerisinde unutulması önlenmektedir.

– Sürdürülebilir ve izlenebilir bir ürün kalitesi sağlamaktadır. 

– Doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunmasını destekleyerek sürdürülebilir gıda ve tarım sistemlerinde yerini alabilmektedir.

– Küçük çaplı/yerel üreticileri yok eden agro-endüstriyel sisteme karşı koyarak geleneksel üretimi teşvik etmektedir.

Ekonomik boyutta;  

– Coğrafi işaretli ürünler yerel üretimi ve bölgesel/kırsal kalkınmayı desteklemektedir. Bu ürünlerin dünyada 200 milyar dolarlık  pazarı olduğu bilinmektedir. 

– Bölgenin tanıtımını sağlayarak bölge turizmini artırabilmekte; kırsal ve kültürel turizmin yanı sıra gastroturizm potansiyeli de sağlamaktadır.  

– Coğrafi işaretler bir ülkenin ihracat potansiyelinde önemli bir rol oynamaktadır. Ürüne dinamik pazarlama gücü katmakta ve uluslararası pazarlara açılarak rekabet edebilme imkanı tanımaktadır.


Belirtilen tüm bu hususlar düşünüldüğünde coğrafi işaretlerin ülkeler için büyük bir katma değer unsuru olduğu aşikar. Dünyada Alpler’den sonra en yüksek oksijen seviyesine sahip olduğu belirtilen Kaz Dağları’nda yetişen ve endemik meyveler arasında yer alan Bayramiç Beyazı bu zengin topraklarda yetişen meyvelerden sadece birisi. Ülkemizde coğrafi işaret tescili yapılabilecek birçok geleneksel & yöresel ürün bulunmaktadır. Ama bizler nedense kendi topraklarımızdaki zenginlikle sadece övünüyor, potansiyelini ortaya koyamadığımız gibi yeri geliyor değerini de bilemiyoruz. Oysa bu değerlere sahip çıkmak, nesilden nesle aktarılabilmesini sağlamak ve dünyaca bilinirliğini arttırmak bizim elimizde.

Günümüzde birçok kişi ürünlerin nerede ve nasıl üretildiğini, yerel ya da doğal olup olmadığını daha fazla sorguluyor ve tercihlerini buna göre daha çevreci, sürdürülebilir olandan yana yapıyor. Ancak bu konudaki farkındalığın daha da arttırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bunun için tüketimi sadece mekanik bir süreç olarak algılamayıp  daha duyarlı olmalıyız. Geleneklerimizi ve kültürel mirasımızı korumalı, yerel üretimi ve kırsal kalkınmayı desteklemeli, yerel çiftçilerimizi/üreticilerimizi desteklemeli ve biyoçeşitliliğin korunmasından yana olmalıyız. Unutmamalıyız ki değişim bizim elimizde ve bir bireyin değişimi çok şeyi değiştirebilir.


Kaynak: 1 2 3 Sürdürülebilir Yaşam Rehberi


Küresel Bir Sorun: Gıda İsrafı yazımıza ulaşmak için tıklayınız.


Gözden Kaçırmayın

Özleyici Gözünden “Maraton”
Mimaride Biyomimikri: Eden Projesi
Herkes Kendi Boşluğunu Arıyor: Duygusal Minimalizm
Sürdürülebilir Yaşamın Önemli Bir Parçası: Sıfır Atık